فردريك چارلز ريچاردز ( مترجم : مهين دخت بزرگمهر )
271
سفرنامه فرد ريچاردز ( فارسى )
كتابفروشى گشوده شد . هرگاه در دورهء آرام خلافت هارون الرشيد مطالعه كنيم بيم آن مىرود كه به تمام معنى ، عبادتكنندهء قهرمان آن شويم ولى افسوس كه اخبار ناگوارى مربوط به سالهاى آخر خلافت وى در دست است . هارون الرشيد در لحظهاى از خشم ، ناگهان وزير و دوست قديمى خود جعفر را در پل پايين شهر بغداد به دار آويخت . علت اين كار معلوم نيست ، ولى هارون الرشيد بعدها به اشتباه خود پى برد . از عاقبت خانوادهء جعفر نيز كسى آگاه نيست . مىگويند آنها همه چيز خود غير از جانشان را از دست دادند و سرانجام با فقر و بيچارگى دست به گريبان شدند . ابن خلدون روايتى را كه در اين زمينه از يك تن مسلمان ، كه امام مسجد كوفه بود ، شنيده اين طور نقل مىكند : « يك روز كه مصادف با روز عيد قربان بود به منزل مادرم رفتم . زنى با او بود كه آثار نجابت از چهرهاش هويدا بود ولى جامههاى مندرس در بر داشت . مادرم از من پرسيد : آيا اين زن را مىشناسى . من جواب منفى دادم او گفت : اين زن مادر جعفر برمكى است . در اين موقع من به جانب زن برگشتم و مراتب احترام را به جاى آوردم و مدتى با او گفتوگو كردم ضمنا از او خواستم عجيبترين اتفاقى را كه در طول زندگى برايش رخ داده شرح دهد . او گفت : زمانى بود كه در روز عيد قربان چهارصد كنيز منتظر اجراى اوامر من بودند و با وجود اين ، من تصور مىكردم كه پسرم وسايل راحت مرا آن طور كه شايستهء من است فراهم نمىكند ؛ ولى اكنون بزرگترين آرزوى من داشتن دو پوست گوسفند است تا بتوانم از يكى به عنوان زيرانداز و از ديگرى براى روانداز استفاده كنم . من 500 درهم به وى دادم و او از خوشحالى نمىتوانست روى پاى بايستد . پس از آن وى مرتب به خانه ما مىآمد تا هنگامى كه مرگ او را از ما جدا ساخت » . پس از مرگ جعفر جنگهاى داخلى ايران آغاز شد و در سال 808 روميها از يك طرف و تركمنها از طرف ديگر به سرزمينهاى خلافت حمله كردند در حالى كه هارون الرشيد از نظريات مشورتى وزير باوفاى خود محروم بود . او پسرش را براى سركوبى روميها روانه ساخت و خود براى آرام ساختن تركمنها به سوى خراسان شتافت . در قصبهاى نزديك شهر توس وى احساس كرد كه مرگش نزديك است . پس از تقسيم هدايايى بين سربازان راجع به قبر خود دستورهاى لازم داد . وى پس از بيست و سه سال سلطنت باشكوه در گذشت و در باغى ، كه بعدها مرقد مطهر امام رضا و شهر مقدس شيعيان شد ، مدفون گرديد . به اين ترتيب